Το πρόσωπο του εργαζομένου και ο περιβάλλων χώρος στις φωτογραφίες έχουν τροποποιηθεί ψηφιακά ώστε να μην είναι αναγνωρίσιμα.
Εργοτάξιο, οπλισμοί, ένας εργαζόμενος με μεγάλο γωνιακό τροχό και οι σπινθήρες της κοπής. Θα μπορούσε άνετα να χρησιμοποιηθεί ως μια δυναμική εικόνα εργοταξίου.
Όμως η δική μου ανάγνωση είναι διαφορετική. Εγώ βλέπω τις δυνάμεις της φυσικής που ασκούνται.
Γωνιακός τροχός, κατηγορίας δίσκου περίπου Ø230 mm. Ένας τέτοιος δίσκος στις 6.600 rpm έχει περιφερειακή ταχύτητα περίπου 79,5 m/s, δηλαδή περίπου 286 km/h.
Θα οδηγούσαμε αυτοκίνητο με 286 km/h;
Η σύγκριση προφανώς γίνεται μόνο για να αντιληφθούμε το μέγεθος της ταχύτητας. Δεν πρόκειται για την ίδια κίνηση. Εδώ όμως αυτή είναι η ταχύτητα της περιφέρειας του δίσκου που εκτελεί την κοπή, σε απόσταση λίγων εκατοστών από τα χέρια και το σώμα του χειριστή.
Σε μια κοπή υπάρχει ένα σύστημα δυνάμεων και ροπών το οποίο, όσο η διαδικασία εξελίσσεται ομαλά, παραμένει ελεγχόμενο. Ο κινητήρας παρέχει ροπή στον δίσκο, ο χειριστής εφαρμόζει δύναμη και ελέγχει τη θέση του εργαλείου, ενώ στο σημείο επαφής αναπτύσσονται οι αντίστοιχες δυνάμεις αντίδρασης από το τεμάχιο.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν μεταβληθούν απότομα οι συνθήκες επαφής.
Αν ο δίσκος εμπλακεί, «τσιμπήσει» ή σφηνώσει μέσα στην τομή, η περιστροφή του επιβραδύνεται απότομα. Η αντίδραση μεταφέρεται μέσω του άξονα στο σώμα του εργαλείου και μπορεί να προκαλέσει αιφνίδια και βίαιη κίνησή του. Αυτό είναι το kickback. Η κατεύθυνση που θα ακολουθήσει το εργαλείο εξαρτάται από τη φορά περιστροφής του δίσκου, το σημείο της περιφέρειάς του στο οποίο έγινε η εμπλοκή και τη γεωμετρία της κοπής.
Γι’ αυτό και οι οδηγίες χρήσης των κατασκευαστών δεν περιορίζονται σε ένα γενικό «προσοχή στον τροχό». Περιγράφουν τον τρόπο συγκράτησης του εργαλείου, τη χρήση της βοηθητικής λαβής, τη θέση σώματος και χεριών, τη συγκράτηση του προς κατεργασία τεμαχίου και την αποφυγή τοποθέτησης του σώματος στην πιθανή περιοχή κίνησης του εργαλείου σε περίπτωση kickback.
Και ακριβώς μετά το kickback μπαίνει στην εξίσωση μία ακόμη μεταβλητή, πολύ δυσκολότερο να προβλεφθεί:
ο ανθρώπινος παράγοντας.
Γνωρίζουμε τη φορά περιστροφής, μπορούμε να υπολογίσουμε ταχύτητες, να αναλύσουμε δυνάμεις, αντιδράσεις και ροπές και να εξετάσουμε την πιθανή κίνηση του εργαλείου.
Δεν μπορούμε όμως να υπολογίσουμε με την ίδια βεβαιότητα την αντανακλαστική αντίδραση ενός ανθρώπου που αιφνιδιάζεται.
Θα σφίξει περισσότερο το εργαλείο; Θα προσπαθήσει να το τραβήξει προς το μέρος του; Θα το αφήσει; Θα επιχειρήσει να διορθώσει την κίνησή του; Θα κάνει ένα βήμα πίσω ή στο πλάι; Θα χάσει την ισορροπία του;
Στη συγκεκριμένη περίπτωση υπάρχει μία ακόμη παράμετρος: οι ράβδοι συγκρατούνται με το πόδι του εργαζομένου. Επομένως μια αντανακλαστική μετακίνηση του σώματος μπορεί ταυτόχρονα να μεταβάλει και τη συγκράτηση του τεμαχίου που κόβεται.
Από καθαρά μηχανολογική άποψη, το ανθρώπινο σώμα έχει ενταχθεί στη διάταξη συγκράτησης. Το πόδι εφαρμόζει δύναμη στις ράβδους ώστε, μέσω της τριβής με το δάπεδο και μεταξύ των ίδιων των ράβδων, να περιορίζεται η μετακίνησή τους κατά την κοπή.
Με απλά λόγια, το πόδι χρησιμοποιείται ως μέσο συγκράτησης.
Ανεξάρτητα από την αντίδραση του χειριστή, το ίδιο το αντικείμενο που κόβεται μπορεί να αντιδράσει απρόβλεπτα. Καθώς προχωρά η κοπή, η γεωμετρία και οι εσωτερικές τάσεις των ράβδων μεταβάλλονται, και το κομμάτι που αποκόπτεται μπορεί να μετακινηθεί απότομα ή να πέσει, ιδίως όταν πρόκειται για δέσμη περισσότερων ράβδων.
Ένας ακόμη κίνδυνος που δεν φαίνεται άμεσα είναι το καλώδιο τροφοδοσίας, το οποίο συχνά περνάει ανάμεσα στα πόδια του χειριστή. Σε περίπτωση απότομης κίνησης ή απώλειας ισορροπίας, το καλώδιο μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο ή ακόμη και να έρθει σε επαφή με τον περιστρεφόμενο δίσκο.
Ταυτόχρονα η στάση του χειριστή είναι έντονα κυρτή, με το σώμα κοντά στο σημείο κοπής και περιορισμένο περιθώριο μετακίνησης σε περίπτωση αιφνίδιας αντίδρασης του εργαλείου.
Η κυρτή αυτή στάση μετατοπίζει το κέντρο βάρους του σώματος προς τα εμπρός, μειώνοντας το περιθώριο ισορροπίας και τη δυνατότητα γρήγορης αντίδρασης σε περίπτωση απότομης κίνησης του εργαλείου.
Η σωστή στάση δεν τοποθετεί τον κορμό ευθυγραμμισμένο μπροστά από τον δίσκο, αλλά πλάγια, δεξιά ή αριστερά του, ανάλογα αν είναι δεξιόχειρας ή αριστερόχειρας αυτός που κρατά τη λαβή. Ποτέ με τον δίσκο στο κέντρο, μπροστά στο σώμα.
Η εμπειρία ασφαλώς επηρεάζει τον χειρισμό. Ένας άνθρωπος που χρησιμοποιεί καθημερινά ένα εργαλείο έχει μεγαλύτερη εξοικείωση από κάποιον που το πιάνει πρώτη φορά. Η εμπειρία όμως δεν μπορεί να αποτελεί τεχνικό μέτρο προστασίας απέναντι σε μια αιφνίδια μηχανική αντίδραση και ακόμη λιγότερο εγγύηση για το πώς θα αντιδράσει αντανακλαστικά ο χειριστής.
Υπάρχει και ένας ακόμη κίνδυνος που στη συγκεκριμένη φωτογραφία είναι ιδιαίτερα εμφανής: οι σπινθήρες. Οι σπινθήρες δεν είναι απλώς οπτικό αποτέλεσμα της κοπής. Πρόκειται για θερμά σωματίδια που εκτοξεύονται από το σημείο επαφής του δίσκου με το μέταλλο. Επομένως πρέπει να εξετάζεται η κατεύθυνση εκτόξευσής τους, η έκθεση του χειριστή, η παρουσία εύφλεκτων ή ευαίσθητων υλικών στην περιοχή, τα απαιτούμενα μέτρα πυροπροστασίας και φυσικά η προστασία ματιών και προσώπου.
Αν και η νομοθεσία επιβάλλει τη χρήση ανακλαστικού γιλέκου στα εργοτάξια, αυτό πρακτικά δεν έχει εφαρμογή γιατί, συνήθως τα γιλέκα δεν εφαρμόζουν όπως τα ρούχα και σε πολλές περιπτώσεις είναι ανοιχτά, με σαφή κίνδυνο να το αρπάξει ο τροχός. Το δεύτερο πρόβλημα είναι η σύνθεση του υλικού κατασκευής που είναι εύφλεκτη και μπορεί να πιάσει φωτιά από τους σπινθήρες.
Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι στο εργοτάξιο δεν υπάρχει αυτοσχεδιασμός. Όποιος έχει δουλέψει σε πραγματικές συνθήκες ξέρει ότι η δυνατότητα προσαρμογής είναι απαραίτητη.
Υπάρχει όμως διαφορά μεταξύ προσαρμογής της μεθόδου εργασίας και παράκαμψης των προϋποθέσεων ασφαλούς χρήσης ενός εργαλείου.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι μια φράση που έχω ακούσει πολλές φορές για τους γωνιακούς τροχούς:
«Με το προστατευτικό δεν γίνεται».
Και αρκετές φορές αυτή η διαπίστωση οδηγεί στην αφαίρεσή του.
Τεχνικά όμως το συμπέρασμα θα έπρεπε να είναι το αντίθετο. Εάν μια εργασία δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί με το εργαλείο στην προβλεπόμενη από τον κατασκευαστή διαμόρφωσή του, πρέπει πρώτα να εξεταστεί εάν έχουμε επιλέξει το κατάλληλο εργαλείο και την κατάλληλη μέθοδο.
Το κάνουμε άλλωστε καθημερινά, ακόμη και στην κουζίνα μας. Έχουμε διαφορετικά μαχαίρια για διαφορετικές εργασίες. Δεν προσπαθούμε να κάνουμε τα πάντα με ένα μαχαίρι και, όταν αυτό δεν βολεύει, να το τροποποιήσουμε για να αποκτήσει μια χρήση για την οποία δεν σχεδιάστηκε.
Πολύ περισσότερο ισχύει αυτό σε ένα εργοτάξιο. Υπάρχουν διαφορετικά εργαλεία κοπής, διαφορετικές διάμετροι και τύποι δίσκων, διαφορετικές δυνατότητες πρόσβασης, φορητός και σταθερός εξοπλισμός και διαφορετικοί τρόποι στήριξης και συγκράτησης του τεμαχίου.
Επομένως, όταν για να πραγματοποιηθεί μια εργασία πρέπει να αφαιρεθεί ένα προβλεπόμενο μέσο προστασίας, όταν δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σωστά η βοηθητική λαβή, όταν το τεμάχιο πρέπει να συγκρατηθεί με το πόδι ή όταν ο χειριστής αναγκάζεται να πάρει δυσμενή θέση σώματος για να φτάσει στο σημείο κοπής, το πρώτο ερώτημα δεν είναι «πώς θα καταφέρουμε να το κάνουμε έτσι;».
Το πρώτο ερώτημα είναι αν έχουμε επιλέξει σωστό εξοπλισμό και σωστή μέθοδο εργασίας.
Ο σωστός αυτοσχεδιασμός δεν είναι να καταργήσουμε την ασφάλεια του εργαλείου. Είναι να προσαρμόσουμε τον τρόπο εργασίας ώστε να μπορούμε να την εκτελέσουμε με ασφάλεια.
Και εδώ υπάρχει κάτι ακόμη που θεωρώ σημαντικό.
Κανείς δεν γεννήθηκε γνωρίζοντας πώς χρησιμοποιείται σωστά ένα εργαλείο. Δεν είναι ντροπή να ανοίξουμε τις οδηγίες χρήσης. Δεν είναι ντροπή να ρωτήσουμε. Και κυρίως δεν είναι προσβολή να μας υποδείξει κάποιος ότι ένας χειρισμός που κάνουμε είναι λανθασμένος.
Μπορεί να χρησιμοποιούμε ένα εργαλείο με τον ίδιο τρόπο επί είκοσι ή τριάντα χρόνια επειδή έτσι μας έμαθαν. Ή επειδή έτσι το χρησιμοποιούσαν όλοι γύρω μας όταν ξεκινήσαμε να δουλεύουμε.
Η επανάληψη όμως μιας πρακτικής δεν την καθιστά τεχνικά ορθή.
Ούτε η απουσία ατυχήματος αποτελεί απόδειξη ότι είναι ασφαλής.
Το «έτσι το κάνω τόσα χρόνια και δεν έχω πάθει τίποτα» αποδεικνύει μόνο ότι μέχρι σήμερα δεν προέκυψε ο συγκεκριμένος συνδυασμός συνθηκών που θα οδηγούσε σε ατύχημα.
Και αν κανείς δεν μας δείξει ποτέ το λάθος, είναι πολύ πιθανό να συνεχίσουμε να το κάνουμε χωρίς καν να γνωρίζουμε ότι είναι λάθος.
Γι’ αυτό και μια υπόδειξη δεν θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως αμφισβήτηση της εμπειρίας ή της επαγγελματικής ικανότητας κάποιου. Το ζητούμενο δεν είναι ποιος ξέρει περισσότερα. Είναι αν υπάρχει ασφαλέστερος και τεχνικά ορθότερος τρόπος να γίνει η ίδια εργασία.
Αυτό ισχύει για τον εργαζόμενο, για τον εργοδηγό, για τον τεχνικό και φυσικά για τον μηχανικό. Κανένας τίτλος και κανένα πλήθος ετών εμπειρίας δεν μας εξασφαλίζει ότι κάποια πρακτική που έχουμε συνηθίσει είναι σωστή.
Και ίσως αυτό είναι τελικά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της συγκεκριμένης φωτογραφίας.
Όχι ότι ένας εργαζόμενος χρησιμοποιεί έναν τροχό με αυτόν τον τρόπο.
Αλλά ότι μια τέτοια εικόνα μπορεί να βρίσκεται μπροστά σε δεκάδες ανθρώπους σε ένα εργοτάξιο και να μη φαίνεται παράξενη σε κανέναν.
Κάπου εδώ εμφανίζεται και η κανονικοποίηση της απόκλισης (normalization of deviance). Όσο περισσότερες φορές επαναλαμβάνεται μια μη ασφαλής πρακτική χωρίς συνέπειες, τόσο περισσότερο παύουμε να την αντιλαμβανόμαστε ως απόκλιση και τόσο ευκολότερα μετατρέπεται σε «έτσι γίνεται η δουλειά».
Η πρόληψη δεν μπορεί να βασίζεται στην προσδοκία ότι ο εργαζόμενος θα αντιδράσει σωστά όταν κάτι πάει στραβά. Βασίζεται, όσο αυτό είναι τεχνικά εφικτό, στον σχεδιασμό της εργασίας έτσι ώστε μία εμπλοκή του εργαλείου, ένα μεμονωμένο λάθος ή μια απολύτως φυσιολογική ανθρώπινη αντίδραση να μην αρκούν για να οδηγήσουν σε τραυματισμό.
Στην πρώτη φωτογραφία, λοιπόν, βλέπουμε έναν εργαζόμενο που κόβει οπλισμούς με έναν γωνιακό τροχό.
Στη δεύτερη έχω σημειώσει αυτά που βλέπω εγώ ως μηχανολόγος: ταχύτητα, δυνάμεις, αντιδράσεις, ροπές, σημεία συγκράτησης, θερμική καταπόνηση, πιθανή εμπλοκή, kickback και τη θέση του ανθρώπινου σώματος σε σχέση με όλα τα παραπάνω.
Η φωτογραφία είναι ακριβώς η ίδια.
Απλώς τη διαβάζουμε διαφορετικά.
Πηγές
- Bosch, Οδηγίες χρήσης γωνιακού τροχού GWS 22-230 H (ονομαστική ταχύτητα 6.500 min⁻¹, Ø δίσκου έως 230 mm).
- DeWalt, Οδηγίες χρήσης γωνιακού τροχού DWE492 (ονομαστική ταχύτητα 6.600 min⁻¹, Ø δίσκου 230 mm).
Απάντηση