Η Ευρώπη διανύει ένα από τα πιο ακραία θερμικά καλοκαίρια που έχουν καταγραφεί, με θερμοκρασίες ρεκόρ από την Ισπανία έως το Ηνωμένο Βασίλειο. Στην Ελλάδα, τεχνικά, δεν έχει κηρυχθεί ακόμη καύσωνας. Ο υδράργυρος όμως στην Αττική αναμένεται να αγγίξει τους 38 με 39 βαθμούς μέσα στην εβδομάδα, και το πιο θερμό διάστημα του καλοκαιριού προβλέπεται από τα μέσα Ιουλίου έως τα μέσα Αυγούστου. Για τον εργαζόμενο στο εργοτάξιο, στην ταράτσα, στην αποθήκη χωρίς κλιματισμό ή στο μηχανάκι της διανομής, ο ορισμός έχει μικρή σημασία: η θερμική καταπόνηση δεν περιμένει να ονομαστεί «καύσωνας» για να γίνει επικίνδυνη.
Τι είναι η θερμική καταπόνηση και γιατί είναι ύπουλη
Ο οργανισμός διατηρεί σταθερή εσωτερική θερμοκρασία αποβάλλοντας θερμότητα, κυρίως μέσω της εφίδρωσης. Όταν το περιβάλλον είναι πολύ θερμό, η υγρασία υψηλή και η εργασία βαριά, ο μηχανισμός αυτός εξαντλείται. Τα πρώτα σημάδια (ζάλη, εξάντληση, κράμπες, έντονη εφίδρωση) συχνά υποτιμώνται ως «κούραση». Το επόμενο στάδιο όμως, η θερμοπληξία, είναι απειλητικό για τη ζωή και εξελίσσεται γρήγορα.
Η επιβάρυνση δεν εξαρτάται μόνο από τη θερμοκρασία του αέρα. Μετρούν εξίσου η υγρασία, η ηλιακή ακτινοβολία, ο αερισμός, η βαρύτητα της εργασίας, ο ρουχισμός και τα μέσα ατομικής προστασίας, καθώς και ατομικοί παράγοντες: ηλικία, χρόνια νοσήματα, φαρμακευτική αγωγή, εγκυμοσύνη, έλλειψη εγκλιματισμού. Γι’ αυτό δύο εργαζόμενοι στον ίδιο χώρο μπορεί να επιβαρύνονται εντελώς διαφορετικά.
Η παρεξήγηση των στεγασμένων χώρων
Η θερμική καταπόνηση συνδέεται στο μυαλό μας με τον ήλιο και το εργοτάξιο. Στην πράξη όμως, ένα μεγάλο μέρος των περιστατικών συμβαίνει κάτω από στέγη. Η εγκύκλιος του Υπουργείου Εργασίας για την πρόληψη της θερμικής καταπόνησης αναφέρεται ρητά και στις εργασίες σε στεγασμένους χώρους, όπου λόγω της φύσης της παραγωγικής διαδικασίας προστίθεται θερμότητα και υγρασία: χυτήρια, μεταλλουργίες, βιομηχανίες πλαστικών, αρτοποιεία, μαγειρεία, πλυντήρια, σιδερωτήρια.
Αλλά δεν χρειάζεται καν φούρνος ή κλίβανος. Μια αποθήκη με μεταλλική στέγη που «ψήνεται» όλη μέρα στον ήλιο, ένα συνεργείο χωρίς επαρκή εξαερισμό, μια βιοτεχνία με μηχανές που αποβάλλουν θερμότητα, ακόμη και ένα γραφείο χωρίς κλιματισμό σε ημέρες αιχμής, μπορούν να εμφανίσουν εσωτερικές συνθήκες χειρότερες από τις εξωτερικές. Και υπάρχει ένα επιπλέον χαρακτηριστικό που κάνει τους στεγασμένους χώρους ύπουλους: μέσα δεν φυσάει. Η ακινησία του αέρα και η παγιδευμένη υγρασία δυσχεραίνουν την εξάτμιση του ιδρώτα, δηλαδή τον βασικό μηχανισμό ψύξης του οργανισμού. Γι’ αυτό οι μετρήσεις θερμοκρασίας και υγρασίας μέσα στους χώρους εργασίας, και όχι το δελτίο καιρού, είναι η βάση κάθε σωστής εκτίμησης.
Θερμοκρασία Υγρού Βολβού και Μαύρου Σφαιριδίου: πώς μετράμε πραγματικά την επιβάρυνση
Το εργαλείο που χρησιμοποιείται διεθνώς για την εκτίμηση της θερμικής καταπόνησης είναι ο δείκτης WBGT (Wet Bulb Globe Temperature), στα ελληνικά «Θερμοκρασία Υγρού Βολβού και Μαύρου Σφαιριδίου», που συνδυάζει θερμοκρασία, υγρασία και ακτινοβολία σε μία τιμή. Στην Ελλάδα, η ΕΜΥ σε συνεργασία με το Υπουργείο Εργασίας και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας εκδίδει πρόγνωση του δείκτη (ΘΥΒΜΑΣ) για τους εξωτερικούς χώρους, με χρωματική κλίμακα κινδύνου.
Η σύγκριση της τιμής WBGT με τα όρια που αντιστοιχούν στη βαρύτητα της εργασίας απαντά στο πρακτικό ερώτημα: μπορεί αυτή η εργασία να συνεχιστεί, με τι διαλείμματα, ή πρέπει να μετατεθεί; Στο aquen.gr θα βρείτε τον υπολογιστή WBGT που έχουμε αναπτύξει ακριβώς για αυτή τη χρήση.
Πότε υπάρχει θερμική καταπόνηση: οι οριακές τιμές
Οι οριακές τιμές επιτρεπτής θερμικής έκθεσης που υιοθετούν οι ελληνικές εγκύκλιοι (κατά ACGIH) συνδυάζουν την τιμή του δείκτη WBGT με τη βαρύτητα της εργασίας και ορίζουν την αναλογία εργασίας και ανάπαυσης ανά ώρα:
| Σχέση εργασίας / ανάπαυσης ανά ώρα | Ελαφριά εργασία | Μέτρια εργασία | Βαριά εργασία |
|---|---|---|---|
| Συνεχής εργασία | WBGT έως 30,0°C | WBGT έως 26,7°C | WBGT έως 25,0°C |
| 75% εργασία, 25% ανάπαυση | έως 30,6°C | έως 28,0°C | έως 25,9°C |
| 50% εργασία, 50% ανάπαυση | έως 31,4°C | έως 29,4°C | έως 27,9°C |
Για να διαβαστεί σωστά ο πίνακας, χρειάζεται και η κατάταξη της εργασίας κατά βαρύτητα:
| Κατηγορία | Ενδεικτικές εργασίες |
|---|---|
| Ελαφριά | Εργασία γραφείου, καθιστή ή όρθια εργασία με ελαφρύ χειρισμό, έλεγχος και εποπτεία |
| Μέτρια | Συνεχές βάδισμα, χειρισμός εργαλείων, ελαφριές μεταφορές, εργασίες συναρμολόγησης |
| Βαριά | Σκάψιμο, μεταφορά βαρέων φορτίων και οικοδομικών υλικών, εντατική χειρωνακτική εργασία |
Παράδειγμα: σε εργοτάξιο με WBGT 28°C, η ελαφριά εργασία μπορεί να συνεχιστεί κανονικά, η μέτρια απαιτεί 25% ανάπαυση ανά ώρα, ενώ η βαριά εργασία επιβάλλει τουλάχιστον 50% ανάπαυση σε σκιερό ή δροσερό χώρο. Ο ίδιος αριθμός, τρεις εντελώς διαφορετικές αποφάσεις.
Τι οφείλει ο εργοδότης (και τι συχνά παραλείπεται)
Το πλαίσιο είναι σαφές και κάθε καλοκαίρι υπενθυμίζεται με εγκυκλίους του Υπουργείου Εργασίας. Ο προσδιορισμός των επιβαρυμένων θέσεων και η εξειδίκευση των μέτρων γίνεται με την ενεργό συμμετοχή του Τεχνικού Ασφαλείας και του Ιατρού Εργασίας, όπου προβλέπεται. Τα μέτρα διαφοροποιούνται ανάλογα με τον χώρο:
Σε στεγασμένους χώρους εργασίας
- Μετρήσεις θερμοκρασίας και σχετικής υγρασίας στους χώρους εργασίας, ως βάση κάθε απόφασης.
- Παρεμβάσεις στο κτίριο: θερμομόνωση και σκίαση της στέγης, ανακλαστικές βαφές, σκίαστρα στα ανοίγματα.
- Αερισμός και κλιματισμός: επαρκής γενικός εξαερισμός, ανεμιστήρες οροφής στα ψηλά σημεία, τοπικός αερισμός των θέσεων εργασίας και, όπου είναι εφικτό, κλιματισμός.
- Έλεγχος των πηγών θερμότητας: μόνωση θερμών επιφανειών, απαγωγή της θερμότητας και των υδρατμών από μηχανές και παραγωγικές διαδικασίες στο σημείο παραγωγής τους.
- Κλιματιζόμενος χώρος ανάπαυσης και δροσερό πόσιμο νερό (10 έως 15°C) σε άμεση πρόσβαση.
- Μείωση των βαρέων εργασιών στις ώρες αιχμής και μετάθεσή τους σε δροσερότερα ωράρια.
Σε υπαίθριες εργασίες
- Σκίαση: στέγαστρα και σκιερά σημεία για τα διαλείμματα, όσο το δυνατόν πλησιέστερα στις θέσεις εργασίας.
- Οργάνωση του ωραρίου: μετάθεση των βαριών εργασιών εκτός των ωρών θερμοκρασιακής αιχμής, συχνότερα διαλείμματα, εκ περιτροπής εργασία, σταδιακός εγκλιματισμός των νέων εργαζομένων.
- Νερό και ρουχισμός: δροσερό πόσιμο νερό σε συνεχή διάθεση, ελαφρύς ρουχισμός, κάλυμμα κεφαλής, προστασία από την ηλιακή ακτινοβολία.
- Παρακολούθηση του δείκτη WBGT από την πρόγνωση της ΕΜΥ και με επιτόπιες εκτιμήσεις, με προσυμφωνημένα όρια ενεργειών ανά βαρύτητα εργασίας.
- Παύση εργασιών: όταν εκδίδεται Έκτακτο Δελτίο Επιδείνωσης Καιρού με ακραίες θερμοκρασίες, τα προηγούμενα καλοκαίρια έχει καταστεί υποχρεωτική η διακοπή των χειρωνακτικών εργασιών σε εξωτερικούς χώρους στο διάστημα 12:00 με 17:00 (εργοτάξια, οικοδομικά έργα, διανομή με δίκυκλο).
Και παντού
- Ομάδες υψηλού κινδύνου: καταγραφή των εργαζομένων με επιβαρυντικούς παράγοντες υγείας και ελαφρύτερη ή εξ αποστάσεως απασχόλησή τους τις κρίσιμες ημέρες, όπου η φύση της εργασίας το επιτρέπει.
- Ενημέρωση και οδηγίες: οι εργαζόμενοι πρέπει να αναγνωρίζουν τα συμπτώματα και να γνωρίζουν τις πρώτες ενέργειες σε περιστατικό θερμικής εξάντλησης.
- Ετοιμότητα: οργανωμένη υποδομή πρώτων βοηθειών και σαφής διαδικασία για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
Η Επιθεώρηση Εργασίας διενεργεί στοχευμένους ελέγχους τις ημέρες υψηλών θερμοκρασιών, και η μη συμμόρφωση επισύρει διοικητικές και, σε σοβαρές περιπτώσεις, ποινικές κυρώσεις.
Η θερμική καταπόνηση δεν είναι ζήτημα αντοχής των εργαζομένων. Είναι ζήτημα οργάνωσης της εργασίας.
Ο ρόλος της Υγείας & Ασφάλειας στην Εργασία
Η σωστή διαχείριση του θερμικού κινδύνου δεν γίνεται τη μέρα του καύσωνα· γίνεται πριν από αυτόν. Ο Τεχνικός Ασφαλείας αξιολογεί τις θέσεις εργασίας, ενσωματώνει τη θερμική καταπόνηση στη γραπτή Εκτίμηση Επαγγελματικού Κινδύνου, ορίζει τα όρια και τις ενέργειες ανά επίπεδο WBGT και εκπαιδεύει το προσωπικό. Στα τεχνικά έργα, ο Συντονιστής Ασφάλειας και Υγείας φροντίζει τα αντίστοιχα μέτρα να προβλέπονται στο ΣΑΥ και να εφαρμόζονται από όλα τα συνεργεία, με σαφές πρωτόκολλο διακοπής εργασιών.
Όταν αυτά υπάρχουν, η απόφαση «συνεχίζουμε ή σταματάμε;» δεν λαμβάνεται πρόχειρα, κάτω από πίεση χρονοδιαγράμματος, αλλά με βάση μετρήσεις και προσυμφωνημένους κανόνες. Και αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια ζεστή μέρα δουλειάς και σε ένα εργατικό ατύχημα.
Η επιχείρησή σας είναι έτοιμη για το υπόλοιπο καλοκαίρι;
Στην AQUEN εντάσσουμε τη θερμική καταπόνηση στην εκτίμηση κινδύνου της επιχείρησης και του εργοταξίου σας, με πρακτικά μέτρα και σαφή όρια ενεργειών, ώστε οι πιο ζεστές μέρες του χρόνου να είναι απλώς ζεστές. Επικοινωνήστε μαζί μας →